امروزه اهميت كتابهاي چاپ سنگي كمتر از كتب خطي نيست، زيرا بسياري از اين كتابها در كتابخانهها وجودندارد واطلاع واستفاده از اين كتابها درمكاني مشخص براي پژوهشگران بسياربااهميت است.
چاپ سنگي نوعي چاپ مسطح بوده كه درآن به جاي حروف از سنگ مرمر استفاده ميشده؛ بدين ترتيب كه نوشته يا تصوير را به روي سنگ منتقل ميكردند و با استفاده از روشهاي شيميايي آن را برجسته مينمودند ، سپس اين تصوير بارها روي كاغذ كپي ميشدهاست. اين نوع چاپ با استفاده از روش مختلط فيزيكي و شيميايي بر اساس دفع متقابل آب و چربي اختراع شد. ابتدا كتابهاي چاپي سربي با حروف و وسايل ابتدايي منتشر گرديد و سپس به دليل هزينه بالاي آن و پارهاي از مسائل، چاپ سنگي مرسوم گرديد.
ماشين چاپ سنگي در شكل و كار تقريباً مشابه ماشين چاپ سربي بودهاست، جز اين كه در چاپ سنگي به جاي حروف، از سنگ مرمر كندهكاريشده استفاده ميشدهاست.
تاريخچه چاپ سنگي در ايران
چاپ سنگي از اروپا به ايران راه يافت و نخستين بار در زمان سلطنت فتحعلي شاه قاجار بود كه عباس ميرزا نايبالسلطنه، محمد صالح بن حاج محمد باقر خان شيرازي معروف به ميرزا صالح شيرازي را به مسكو فرستاد تا دستگاه چاپ سنگي را با خود به ايران آورد. اين شخص دستگاه چاپ سنگي را به تبريز آورد و اولين چاپخانه سنگي را در ايران داير نمود.
نخستين چاپ سنگي در تبريز، چاپ "قرآن "در سال ۱۲۵۰ هجري قمري و كتاب" زاد المعاد" در سال ۱۲۵۱ ه .ق ميباشد. در سال ۱۲۵۹ ه.ق آقاي «عبدالعلي» نامي اسباب چاپ سنگي را با خود به تهران آورد و در همان سال كتاب «تاريخ معجم» و پس از آن «پطر كبير» را به چاپ رسانيد. كتاب «حديقةالشيعه» تأليف «مقدس اردبيلي» يكي ديگر از كتب چاپ سنگي است كه در سال ۱۲۶۵ هجري قمري در تهران به چاپ رسيدهاست. پس از آن چاپ سنگي در مدت كوتاهي در ديگر شهرهاي ايران رواج يافت، به طوري كه به مدت ۵۰ سال يگانه روش چاپ در ايران محسوب ميگرديد. تا اواخر دوره قاجاريه هر چه در ايران به چاپ ميرسيد چاپ سنگي بود.
در شيراز اولين بار چاپخانه سنگي را در سال 1244هـ.ق احداث كردند، ولي غير از يك جلد "قرآن" كتاب ديگري در آن به چاپ نرسيد.
معرفي كتبچاپ سنگي موجود در كتابخانه عمومي شهيد دستغيب آيت اله شيراز
كتابخانه عمومي شهيد آيت اله دستغيب شيراز (واقع درخيابان طالقاني ،جنب موزه پارس) با دارا بودن بيش از2500 جلدكتاب چاپ سنگي از گنجينه هاي با ارزش استان است كه همواره مورد توجه دانش پژوهان و انديشمندان بوده است . كتابهاي اين مجموعه نخستين بار بااهداء كتب مخبرالسلطنه والي(استاندار) فارس درسال 1332 ه.ق به اداره معارف (آموزش وپرورش) شناسايي وثبت گرديد؛ اداره معارف پس ازگذشت زماني كتب را به مدرسه شعاعيه منتقل ووقف استفاده محصلين آن مدرسه نمود. مدرسه شعاعيه پس ازسالها آنها را به مدرسه ابوذر( شاهپور سابق) اهدا نمود .ازآنجايي كه كتابخانه عمومي شهيد دستغيب به عنوان بزرگترين كتابخانه عمومي وغني ترين مركزعلمي ومحلي مناسب جهت نگهداري واستفاده كتب چاپ سنگي وخطي محسوب مي شد دبيرستان شاهپوركتب مورد نظر را به اين كتابخانه اهداء نمود. پس ازآن بسياري از علما ،انديشمندان و فرهنگوران استان(همچون آيت اله خاوري ، درويش احمدي (ازاجداد وبانيان كتابفروشي احمدي و...) و كشوراز تبريز، طهران ، اصفهان ، خراسان ، كاشان و...برخي به زبانها وچاپ سايركشورها همچون: هند ، پاكستان ، اله آباد، بمبئي ،لاهور،كلكته ، پيشآور، كانپور، مصر، ناصره ، نجف اشرف و... كتابخانه هاي نفيس وارزشمندخودرا به اين كتابخانه تقديم نمودند ؛ امروزاين كتابخانه ازغني ترين ونفيس ترين كتابهاي چاپ سنگي(همچون قرآن مجيد، نزهت القلوب ، دلگشا ،گلستان سعدي ،تاريخ كامل ، مثنوي معنوي ، شاهنامه ، زادالمعاد ،كشاف ، رساله تسعه، آثارنظامي گنجوي) كه دركشورناياب است نگهداري مي كند تابه نحوي شايسته دراختيار محققين قرارگيرد.
تصاوير
(1) فهرست كتب چاپ سنگي موجود دركتابخانه عمومي شهيدآيت اله دستغيب
(2) مخزن كتابهاي چاپ سنگي
(3) كتاب قرآن مجيد(به انضمام تجويد وكشف الآيات): بخط اسداله موسوي ، چاپ :طهران 1313قمري
(4) دلگشا: نوشته آخونداحمدحسين زاده ، محل نشر: تفليس1298 ق . درموضوع عرفان
(5) گلستان سعدي
(6) اسكندرنامه
(7) تحفة العالم: ازعبدالطيف بن طالب الموسوي الشوشتري الجزايري ، محل نشر: حيدرآباد، 28محرم 1217 . متن كتاب فارسي درموضوع : تاريخ ، جغرافياو بزرگان شوشتر
(8) انوارالنعمانيه : ازسيدنقي اله حسيني جزائري، چاپ تهران ، سال انتشار 1028ق . درموضوع احاديث
(9) خلاصة الحيات : (ازقديميترين كتب سنگي اين مجموعه) سال انتشار:286ق . متن عربي ، درموضوع :نجوم ، طالع
گردآوري وتنظيم كننده : مريم كرمكش ، كتابدار كتابخانه عمومي شهيد دستغيب شيراز
9/5/88