سواد اطلاعاتي چيست؟

گرچه ارزش اطلاعات درعصرحاضربركسي پوشيده نيست,اما مشكلات دسترسي به اطلاعات مانع بزرگي درشناسايي اطلاعات مفيد,دسترسي واستفاده ازآنهاست ومجهزبودن به سواداطلاعاتي يكي ازمهارت هايي است كه مي تواند چنين مشكلاتي را ازميان بردارد.

اغلب مردم چنين تصور مي كنند كه سواد اطلاعاتي مجموعه اي ازمهارت هايي است كه نيازمند توانايي فني يا به عبارت ساده تر توانايي "انجام دادن" است.اما حقيقت اين است كه لازمه سواداطلاعاتي علاوه برانجام دادن,فكركردن نيز هست.بادسترسي به دريايي بيكران از اطلاعات,اهميت تجزيه و تحليل نياز اطلاعاتي,آگاهي ازانواع منابع,ارزيابي ابزار دسترسي و تفسيرنتايج دربازيابي موفقيت آميز اطلاعات بيشترمي شود.

درنتيجه سواداطلاعاتي را مجموعه توانايي هايي تعريف كرده اند كه به كمك آن ها مي توان تشخيص داددرچه زماني به اطلاعات نيازاست و به جابجايي, ارزيابي و به كارگيري موثر اطلاعات مورد نيازپرداخت.درقرن بيست و يكم كه عصر اطلاعات ناميده شده است,شهروندان باسواداطلاعاتي سنگ بناي جامعه اي خواهندبود كه درآن عدالت اجتماعي,ازرشداقتصادي بالقوه اي برخوردار است و افراد براي انجام امورحرفه اي شخصي وحتي تفريحي خود به مهارت هاي اطلاعاتي نيازدارند.

به امرآموزش مهارت هاي اطلاعاتي به نيروي كارشاغل كنوني به شكل كلان بايدپرداخته شود.لازم است تمام افرادبراي يادگيري مادام العمر آماده شوند وآموزش مهارت هاي اطلاعاتي مناسب به افراد,پيشرفت مهمي دراين راستاخواهدبود.

دردهه گذشته,سواداطلاعاتي تبديل به موضوعي جهاني شده واقدامات بسياري دراين راستا درسراسرجهان ثبت شده است.درحوزه آموزش,مدرسان و كتابداران وديگرحوزه ها سرگرم فعاليت به منظور ادغام ساختاري مهارت هاي اطلاعاتي دربرنامه تحصيلي هستندتا ازاين رهگذر به خروجيهاي مرتبط درامر يادگيري دست يابند.

ويژگي يك باسواداطلاعاتي

سواداطلاعاتي نيازبه مهارت هايي دارد كه فراتر ازمهارت هاي تعيين منابع اطلاعاتي است و پيكره بزرگتري را كه جمع آوري اطلاعات است مورد توجه قرار مي دهد.سواداطلاعاتي برمفاهيمي بنيادي تكيه داردكه عبارتند از:چگونگي سازماندهي اطلاعات, صورت هايي كه درآن اطلاعات واردمي شودو ساختارهايي كه براي ثبت و انتقال اطلاعات بانظم هاي متفاوتي به كارمي رود.

براي مثال دانش آموزي كه فقط مي داند چگونه ازفهرست كتاب هاي كتابخانه به كمك كليدواژه هايي استفاده كند,وقتي هيچ نظمي درميان نباشد,ممكن است به دردسر بيفتد.دانش آموزي كه مي داندچگونه اين فهرست,موضوعاتي راكه درعناوين منابع به كارمي رودطبقه بندي كند,شانس بيشتري براي موفقيت دريك بررسي و مطالعه دارد.

مشكلات دسترسي به اطلاعات

1.افزايش روزافزون اطلاعات

2.پيشرفت فن آوري

3.تنوع روزافزون درمنابع اطلاعاتي

4.هزينه

سواداطلاعاتي و يادگيري مادام العمر

سواد اطلاعاتي,فردرا به تواناييهايي مجهز مي كند كه درتمام عمرقادرباشد به طورمستقل ومفيد به جستجوي اطلاعات بپردازد, نيازاطلاعاتي خودرارفع كندوبدين ترتيب زمينه رابراي"يادگيري مادام العمر"فراهم سازد.تعريف ذيل كه توسط كميته سواداطلاعاتي انجمن كتابداران ايالات متحده(1989)براي سواد اطلاعاتي ارائه شده است نيز تاثير آن رادرفراگيري مادام العمر نشان مي دهد:

سواداطلاعاتي وسيله اي است براي توانمندي فردي.اين توانمندي در مهارت فرد در تحليل, اتخاذ تصميمات

محققانه ويااستقلال اودرجستجوي حقيقت ديده مي شود.سواد اطلاعاتي به فرد توانايي بحث مي بخشد.چنين

فردي ازجستجوي دانش لذت مي بردوبه هيجان مي آيد.اين مهارت نه تنهاافرادرابراي يادگيري مادام العمرآماده

مي كند,بلكه آنهاازموفقيت درتامين نيازهاي اطلاعاتي نيز لذت مي برند.به علاوه ثمربخش بودن جستجويي كه

اين افراد براي كسب اطلاعات انجام مي دهند,تشويقي براي ادامه فراگيري درسراسرزندگيشان خواهدبود.

نقش كتابداردرشكل گيري و تقويت سواداطلاعاتي

درگزارش مهارتهاي سواد اطلاعاتي(هنري ولين,1994)اين مهارتهابه عنوان تواناييهايي كه در   شكل گيري ورشدسواداطلاعاتي تاثيردارنديادشده است.براساس اين نظريه,مواردششگانه زير هستند كه باسوادان اطلاعاتي دردستيابي به اطلاعات موردنياز طي مي كنند:

1)چه چيزرا واقعامي خواهم دريابم؟تعريف(يعني تجزيه وتحليل سوال يامساله)

2)كجامي توانم اطلاعات موردنيازم رادريابم؟جايابي(يعني جستجوي منابع اطلاعاتي)

3)چه اطلاعاتي را واقعابراي استفاده نيازدارم؟گزينش(يعني,گزينش منابع اطلاعاتي)

4)چگونه مي توانم ازاين اطلاعات بيشترين استفاده راببرم؟سازماندهي(يعني,سازماندهي اطلاعات)

5)چگونه مي توانم اين اطلاعات را ارئه دهم؟نحوه ارائه(يعني,استفاده ازاطلاعات)

6)چه چيزي ازاين اطلاعات آموختم؟ارزشيابي(يعني,ارزشيابي منابع واطلاعات گردآوري شده)

كتابداربااجراي برنامه آموزش انفرادي ياجمعي مي توانداين مواردرابه پژوهشگرآموزش دهد.درمرحله اول,چگونگي تجزيه و تحليل سوال ياموضوع تحقيق,محدودكردن آن به زمان,مكان وياگروهي خاص به گونه اي كه قابل جستجوباشد,آموزش داده مي شود.اهميت اين مرحله,دردرك موضوع وفهم كامل سوال طرح شده توسط پژوهشگرنهفته است.دراين ارتباط كتابداران بادانش ميان رشته اي كه دارند مي توانندارتباط بين منابع اطلاعاتي مختلف وموضوع هاراشناسايي كنندوهمين مهارت ها رابه پژوهشگرنيزانتقال دهند.

شناسايي مسيرهاي مختلف جستجومثل برگه دان كتابخانه يافهرست رايانه اي,مراجعه به قفسه هاي كتاب ومجله, كتابنامه هاوكتابشناسي ها,نمايه هاوپايگاه هاي اطلاعاتي وخانه هاي الكترونيكي مرحله بعدي است كه به جستجوگركمك مي كندبه منابع اطلاعاتي مختلف مراجعه نمايدوبه اطلاعات جامعي دسترسي پيداكند.درمرحله سوم,به عبارت ديگرآموزش گيرنده مي آموزدچگونه منابع لازم راانتخاب نمايدتابتواندبه نيازاطلاعاتي خاص پاسخگوباشد.براي اينكه بتوان ازاطلاعات گردآوري شده به صورت مطلوبي استفاده كرداين اطلاعات بايدسازماندهي شودوبراساس هدف هاي پژوهشي دسته بندي گردد.اين آموزش مرحله چهارم ازمجموعه مهارت هاي سواداطلاعاتي راتشكيل مي دهد.باتوجه به مهارت كتابداران در نظم دادن به اطلاعات,آنها مي توانند منطق لازم رابراي سازماندهي به يادداشتهاوحاصل مطالعات به جستجوگرتعليم دهند.درمرحله پنجم,تهيه فهرست مطالب واستفاده ازيادداشت ها درتهيه متن,ارائه منسجم اطلاعات واستفاده صحيح ازآنهاازجمله اجزاي پرورش مهارت مربوط به اين مرحله است.پژوهشگرباديدي منتقدانه به ارزيابي كل مراحل طي شده مي پردازد.بنابراين پژوهشگران مي توانندبه مهارت ارزيابي منابع واطلاعات گردآوري شده و سنجش ارتباط آنهاباموضوع مورد تحقيق و توانايي تشخيص زمينه هاي خالي پژوهشي مجهزشوند.

سواداطلاعاتي الكترونيكي

كامپيوترهابخشي ازمقوله گسترده ترابزاراطلاعاتي هستندوروش هاي خاصي براي جستجونيازدارند.افراد باسواداطلاعاتي برنقش كامپيوترهادرجستجوواقف هستند.آنها مي دانندكه كامپيوترهاماشين هايي متفكر نيستندو جستجوهاي موثرتمامابستگي به خود جستجوگردارد.اصطلاح "زباله واردكن,زباله پس بگير"براي توصيف اين پديده به كارمي رود.كامپيوترفقط چيزي رامي تواندبازيابي كندكه ازآن خواسته مي شودكه آن رابيابدواگر اصطلاحاتي كه جست و جو مي كند مفيد يامرتبط باكار مورد نظر نباشد,نتيجه جست و جو عبث خواهد بود.

 نقش وب درسايت كتابخانه هابه عنوان ابزاري براي توسعه سواداطلاعاتي كاربران كتابخانه هاست كه بدون محدوديت زماني ومكاني مي توانند ازمنابع وب سايت استفاده كنند.منابع اطلاعاتي موجودبرروي سايت كتابخانه ها ميتوانددراين زمينه كاملامفيدوموثر باشد.كاربران اينترنت براي دسترسي واستفاده بهينه ازمنابع اطلاعاتي بايدبه        مهارتهاي سواداطلاعاتي مجهزباشندوچنانچه يك وب سايت كتابخانه اي بااين رويكردتدوين شده,مي تواندوظيفه را به خوبي انجام دهد.چنانچه وب سايت كتابخانه هاباچنين رويكردي طراحي و ساخته شود,كاربران اينترنت مي توانندبابهره گيري ازمنابع موجوددروب سايت كتابخانه,مهارت هاي سواد اطلاعاتي خودراارتقابخشندودرنتيجه استفاده بهتري ازاطلاعات به عمل آورند.

به منظوركاربردصحيح منابع الكترونيكي,محققان بايدتاحدامكان, سوادرايانه اي وسواد اطلاعاتي خودرا ارتقا بخشندو بهترين ابزاربراي اين كاراستفاده ازاينترنت مي باشد.استفاده بهينه از فن آوري هاي روزوانواع خاص مهارت هاي كتابخانه اي مي تواند كاربران رادراين امركمك نمايد.

نتيجه

سواداطلاعاتي عبارت است ازمهارت هاي جستجو,بازيابي و تحليل اطلاعات,تشخيص اطلاعات معتبر,توان تشخيص مساله و استفاده ازاين اطلاعات درحل مشكلات شخصي و اجتماعي است كه ازتصميم گيري هاي درست برخوردار مي باشد.

سواد اطلاعاتي ازنظرهاي زيردرجوامع امروزمد نظر است:

-نقش سواد اطلاعاتي علاوه بررضايت فردي درتوسعه اقتصادي, اجتماعي, فرهنگي و سياسي

-توجه كشورهاي آزادانديش به ارتقاي سواداطلاعاتي شهروندان به عنوان ابزاراساسي توسعه اقتصادي, اجتماعي وفرهنگي

-تاكيد عمده ترين برنامه هاي كشورهابرتغييرنظام آموزش مدارس و دانشگاه ها و تحول درعمليات كتابخانه اي

-نقش كتابخانه هاي عمومي درارتقا سواد اطلاعاتي در برنامه هاي اين جوامع

فهرست منابع

1.مريم نظري, «سواداطلاعاتي»,آفرينش(8/5/1384)

2.«سواد اطلاعاتي:به مناسبت برگزاري همايش سواداطلاعاتي درمشهد مقدس اول و دوم خرداد ماه» ,ترجمه حسن ستايش,انتخاب (31/2/1383)

3.مهري پريرخ,«سواد اطلاعاتي:پژوهشي پيرامون چگونگي كسب سواداطلاعاتي», مجله دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي, 124-125

4.«شيوه آموزش سواد اطلاعاتي : مفهوم سواد اطلاعاتي و باسواد اطلاعاتي دريك نگاه», دنياي اقتصاد (15/1/1384)

تهيه كننده :

مريم اقليمي

كارشناسي كتابداري و اطلاع رساني

كتابداركتابخانه عمومي مولوي

استان فارس
شيراز