همگام با افزايش ميزان اطلاعات ، چالشهاي تهيه اطلاعات نيز براي افراد نيازمند اطلاعات افزايش يافته است . در اين ميان هيچ گروهي بيشتر از كتابداران كه در طول قرنهاي متمادي براي گرد آوري ، سازماندهي و اشاعه دانش ثبت شده ، تلاش كرده اند از اين مساله آگاه نيستند . كتابداري در كانون يك تغيير عظيم قرار دارد . اين تغيير براي بسياري از افراد يك مورد تكان دهنده است ، تا حدودي به اين دليل كه تغيير سريع ، جنبه اي نبوده است كه كتابداري عموما به آن پرداخته باشد ، اين تغيير علمي براي سالهاي متمادي ثبات داشته است . تا اواخر قرن نوزدهم هر تغييري كه رخ داده آرام و تكاملي بوده است نه دگرگون كننده و نقش كتابداران براي بيش از صد سال نسبتا ثابت باقي مانده است . اين بدين معنا نيست كه اين زمينه علمي ايستا بوده است ، بلكه مطالباتي كه ازآن بوده و انتظارات استفاده كنندگان از كتابخانه نسبتا ثابت بوده است . اگر تغييراتي هم رخ داده است ، افزايش منظمي داشته اند . كتابداران چه در شكل آكادميك و چه تجربي ، گرداننده كتابخانه ها هستند كه بدون آنها بزرگترين كتابخانه ها با گسترده ترين امكانات ديجيتالي ، جز انباري از واژه هاي متراكم در فضا چيزي نخواهد بود .
از نظر تاريخي ، كتابدار و موجوديت فيزيكي كتابخانه به طور نزديكي به هم پيوسته شده اند . فرد معمولا درباره كتابداران بدون در نظر گرفتن كتابخانه اي كه آنها كارهايش را در آنجا انجام مي دهند ، فكر نمي كنند . آيا كتابداران بدون كتابخانه وجود خواهند داشت ؟ آيا دنياي جديد انتقال اطلاعات مي تواند بدون چنين موجوديت فيزيكي تحقق پيدا كند ، آيا كتابداران نيز از بين خواهند رفت ؟
هيچ شواهدي مبني بر اينكه كتابخانه ها در حال از بين رفتن هستند يا در آينده نزديك از بين خواهند رفت وجود ندارد . با اين حال به احتمال زياد تعداد قابل توجهي از كتابداران در بيرون از ساختمان كتابخانه سنتي كار خواهند كرد . كتابدار فردا ممكن است كاملا متفاوت باشد . كتابخانه ممكن است مكاني ساكت براي تفكر و مطالعه باشد ، اما مكاني ساكن نيست ، بلكه پويا است و كساني كه كتابداري را بر ميگزينند به تطبيق پذيري ، صبر ، توانايي مقاومت در برابر مجهولات و پي گيري براي آموختن چيزهاي جديد نياز خواهند داشت .
كتابخانه را زماني دانشگاه مردم مي خوانيم كه درهايش به روي مردم گشوده باشد و به خدمت مردم در آيد . كتابدار به منزله گشاينده و بازنگهدارنده اين درهاست . در اين راه به ظاهر ساده ، مصائب و دشواري زياد است . امكانات هميشه كم است و كار طاقت فرسا و پر از مسئوليت . بنابراين كتابدار بايد از خصوصيات ويژه اي برخوردار باشد تا بتواند راه را با موفقيت به پايان ببرد .
داشتن مهارتهاي تخصصي و علمي كتابدار ، شرط لازم است ولي كافي نيست ، بلكه مقدم برآن بايد از خصوصيات والاي انساني و اخلاقي برخوردار بود .
عشق و احترام به مردم اساس كار است و بر اين اساس اعتقاد و ايمان به كار بوجود مي آيد . الگوي ديگري وجود ندارد . همه چيز بايد در اين قالب قرار گيرد والا رنگ و بوي متظاهرانه و تصنعي به خود مي گيرد و هر چه اين رنگ و رو را گرفت ، محكوم به فناست . بايد قادر بود با فروتني و بدون چشم داشت به مردم عشق ورزيد اگر نه بهتر است رنج كتابدار شدن را متحمل نشويم چرا كه به نظر كاري بس يكنواخت و خسته كننده خواهد آمد . در هر شرايطي براي خدمت به مردم بايد مشتاق ، مبتكر ، دقيق و با پشتكار بود . در برخورد با مردم تنها خوشرويي ، صبوري و دلسوزي است كه ممكن است راه به جايي برد . با داشتن اين خصوصيات كتابدار مي تواند در هر شرايطي حتي از ميان چهار ديواري محقري در يك روستاي دور افتاده ، فضل و معرفت را به درون جامعه اش ببرد . چرا كه رسالت كتابدار و دليل وجود كتابخانه ها مثل هر نهاد فرهنگي ديگر كمك به اعتلاي فرهنگ و دانش جامعه است . كتابخانه دانشگاهي است كه بدون معلم و كلاس به مردم مي آموزد .
كتابداري دانشي است كه به جمع آوري ، سازماندهي و حفظ و نگهداري و توزيع دانش مدون مي پردازد . وقتي كه امروز جامعه اي از هر طبقه و صنفي نياز به كتاب و كتابخانه دارند ، و وقتي در جوامع پيشرفته تا آنجا كه براي نابينايان كتاب به صورت نوار ضبط شده در كتابخانه ها نگهداري مي شود در اين صورت اهميت و نقش علم كتابداري بهتر شناخته مي شود .
اگر كتابداران متخصص و متعهد به ارزشها ، اختيار عمل داشته باشند بخش اعظمي از نيازهاي مراجعه كنندگان برطرف خواهد شد و ميزان اعتماد آنان به كتابخانه افزايش خواهد يافت . در چنين شرايطي علاوه بر اينكه در شهرهاي مختلف شاهد كتابخانه هاي مشابه در موارد نخواهيم بود ، بر غناي فرهنگي جامعه و فرهنگ عمومي افزوده خواهد شد و دانش و تحقيق ، اعتباري شايسته خواهد يافت .
بدون شك ميزان رضايت شغلي كتابدار تاثير بسيار زيادي بر كيفيت خدمات ارائه شده كتابخانه دارد .
عوامل مختلفي رضايت شغلي را تامين مي كنند كه عبارتند از
1- محتواي شغل :
محتوا و چگونگي شغل عامل بسيار مهم در افزايش و كاهش رضايت شغلي است . معمولا كارمندان شغلهايي را دوست دارند كه در آنها تخصص وجود باشد تا بتوانند از تواناييهاي خود به نحو احسن استفاده كنند . بنابراين لازم است مديران كتابخانه ها در بكارگيري كتابداران متخصص در پستها و بخشهاي مختلف ، نهايت دقت را داشته باشند . مثلا بكارگيري يك كتابدار كم حوصله و بد اخلاق در پشت ميز امانت و يا بخش مرجع كه به داشتن روابط خوب با مراجعان نياز دارد باعث كسالت ، خستگي ، سرخوردگي و نهايتا شكست وي خواهد شد و به هيچ عنوان رضايت شغلي او را تامين نخواهد كرد .
2- سيستم پاداش :
هنگامي كه كتابداران و كاركنان كتابخانه احساس كنند كه شايستگي و عملكرد مطلوب موجب پيشرفت و ترفيع در كتابخانه مي گردد ، رضايت شغلي اشان افزايش يافته و عملكرد فردي آنها بهبود مي يابد . آنها دوست دارند كه به مهارت و تخصص آنها توجه شده و بر اساس اين مهارت و تخصص پاداش دريافت كنند .
3-سرپرستي :
شايد هيچ عاملي به اندازه نحوه مديريت در كتابخانه ، در تضعيف يا تقويت روحيه كاركنان موثر نباشد .كتابداري كه مسوول مستقيم وي يك فرد غير متخصص و غير كتابدار باشد و از تواناييهاي مديريتي ضعيفي برخوردار باشد ، پذيرش برنامه ها و دستورات وي برايش بسيار مشكل و زجر آور خواهد بود . مساله ديگر سهيم بودن در تصميم گيريهاي كتابخانه مي باشد. كتابداري كه احساس كند كه حداقل در تصميم گيريهاي مربوط به حوزه كاري خود نقش موثري دارد ، با پشتكارو دلگرمي بيشتري كار خواهد كرد .
3-همكاران مساعد :
مديران كتابخانه ها بايد تلاش كنند بين اعضا و كاركنان خود جو عاطفي مناسب و سازنده اي ايجاد كنند . به گونه اي كه كاركنان كتابخانه به صورتي منسجم عمل كنند . اين انسجام باعث خواهد شد كه جوي شبيه خانواده در درون كتابخانه ايجاد شود و هميشه دوست داشته باشند اوقات خود را با همديگر بگذرانند .
4-شرايط فيزيكي محيط كتابخانه :
در كتابخانه اي كه نور كافي وجود داشته باشد ، طراحي كار و آرايش ميزها و صندليها و دستگاهها مناسب باشد ، محيط آرام و بدون سروصدابوده و مشكلات مربوط به ايمني در محيط كار وجود نداشته باشد ، كتابداران و كاركنان كتابخانه همواره روحيه اي شاد و بانشاط خواهند داشت ، اين شادابي و نشاط در ارتباط با مراجعان و ارائه خدمات بهتر به آنها به وضوح نمايان خواهد شد .
كتابداران چه با ميل باطني رشته دانشگاهي كتابداري را انتخاب كرده و سپس شاغل شده باشند و چه با رشته اي ديگر در كتابخانه مشغول به كار شده باشند براي اينكه بتوانند در سازمان خود فردي موفق و مفيد باشند و در راستاي اهداف سازمان قدم مثبتي بردارند بايد ويژگيهايي داشته باشند . مهمترين اين ويژگيها عبارتند از :
1- خلاقيت ، ابتكار و نو آوري :
كتابدار خوب مي تواند با برخورداري از صفت خلاقيت ، هر از جند گاهي فكر ، ايده ، شيوه يا راهكار تازه اي را ارائه دهد و محيط كار خود را از روزمرگي رها كند و در پرنشاط كردن فضاي كاري گامي بردارد .
2- دقت :
لازم است كتابدار در تمامي مراحل كاري خود دقيق باشد تا بتواند از بي نظمي ، اشتباه ، نقص ، دوباره كاري و اتلاف وقت در كار خود جلوگيري كند .
3-نظم و انظباط :
كتابدار نه تنها بايد بر اساس ساعات كار در نظر گرفته شده حضور منظم در محل كار داشته باشد بلكه در تمامي كارهاي خود از جمله فهرست نويسي ، رده بندي ، جست و جوي اطلاعات ، ورود اطلاعات ، سرويس دهي ، برگه آرايي و چيدن كتابها در قفسه ها نيز نظام مند و منضبط باشد تا شاهد كتابخانه اي مرتب و منظم باشد .
4- داشتن مهارت :
4-1. مهارت و تخصص در كتابداري :
هر كتابداري – چه فارغ التحصيل رشته كتابداري باشد و چه رشته اي ديگر ، بايد سعي كند از طريق مطالعه منابع كتابداري ، استفاده از تجربيات كتابداران باسابقه ، ارتباط با كتابداران ديگر كتابخانه ها و نيز روزآمدن كردن علم كتابداري خود ، مهارت لازم براي ارائه خدمات مفيد و شايسته در كتابخانه را كسب كند .
4-2.مهارت در رايانه :
با ورود رايانه به هر كتابخانه ، وظايف و خدمات كتابداران نيز تغيير يافته و متحول شده است . به همين دليل ضرورت بهره گيري و استفاده از رايانه براي كتابداران بيشتر از هر قشر ديگري خود را نمايان مي سازد .
4-3. مهارت در زبانهاي خارجي :
زبان مهمترين وسيله برقراري ارتباط بين انسانهاست ، چه اين ارتباط شفاهي باشد چه مكتوب . بر كتابداران لازم است تا به عنوان رابطان بين منابع مكتوب و خوانندگان ، در حد توان خود به زبان يا زبانهاي ديگري آشنايي داشته باشند .
4-4-. مهارت در ارتباط انساني :
توانايي برقراري مفيد ، سالم و منطقي با مراجعان و همكاران ، مهارتي است كه هر چه بيشتر كتابدار را در كسب موفقيت و پيشبرد فعاليتهاي حرفه اي او كمك مي كند . برخي از اين مهارتها عبارتند از : توانايي و مهارت گوش دادن به صحبتهاي ديگران ، تحمل آنها ، اعتماد كردن و اعتماد سازي در فضاي ارتباطي ، توانايي سخن گفتن و انتقال احساسات و توانايي استفاده صحيح از زبان اشاره .
5-آراستگي :
كتابداران بايد دست كم از چند جنبه زير داراي آراستگي باشند :
5-1. آراستگي در پوشش :
پوشيدن لباسهاي نو يا مدلهاي روز مهم نيست ، مهم تميزي و مرتب بودن لباس است . منظور از مرتب بودن لباس كتابدار ، داشتن همخواني شلوار با پيراهن و يا كت ، مانتو با شلوار و مقنعه و اطو كشيده بودن لباسهاست .
5-2. آراستگي در صورت :
براي نمونه براي آقايان داشتن ريش و سبيل يا كوتاه كردن و تراشيدن آن مهم نيست ، مهم پاكيزه نگه داشتن ظاهر است .
5-3. آراستگي در بيان و سخن :
كتابداران بايد سعي كنند در ارتباط خود با مراجعان از بهترين و زيباترين واژه ها استفاده كنند .
6-داشتن مطالعه زياد:
هر كتابداري براي توفيق بيشتر در خدمات و فعاليتهايش ، بايد اطلاعات عمومي و تخصصي خود را افزايش دهد و دست كم چند ساعت از وقت خود را به مطالعه كتاب و ديگر منابع اطلاعاتي اختصاص دهد .
7-تعهد و وجدان كاري :
كتابدار به عنوان بدنه اصلي نيروي انساني سازمان خود ، بايد با داشتن تعهد و مسووليت در برابر وظايف خود ، كارهايش را به بهترين شيوه انجام داده و كتابخانه را در راه رسيدن به اهداف خود كمك كند .
منابع :
مباني علوم كتابداري و اطلاع رساني / ريچارد اي . رابين : ترجمه مهدي خادميان .- مشهد : كتابخانه رايانه اي 1383
خود آموز كتابداري يا : چگونه يك كتابخانه كوچك بسازيم ؟ / شيفته سلطاني : تهران : نشر كتابخانه 1377
جايگاه كتابدار در كتابخانه هاي عمومي كشور / بهروز فرهاديان : نشريه اطلاعات
كتابدار : گنج ناشناخته كتابخانه / سميرا ساماني : نشريه كتاب هفته
رضايت شغلي كتابداران و تاثير آن بر كيفيت ارائه خدمات كتابخانه / محمد رضا سليماني : نشريه كتابداري
كتابدار خوب ، خصوصيات و ويژگيها / خالد يوسفي
گردآورنده : مريم عادليان ، كتابدار كتابخانه عمومي سعدي استان فارس